NL
.
De moeizame band van de dierenrechtenbeweging met extreem-rechts
De moeizame band van de dierenrechtenbeweging met extreem-rechts
Op 18 maart zal er in Amsterdam een demonstratie plaatsvinden tegen de opkomst van extreem-rechtse partijen tijdens de Nederlandse gemeenteraadsverkiezingen. Eind januari verstuurde het Forum voor Democratie een tweet, waarin ze linkse partijen verweten het debat uit de weg te gaan en een extreem-links monsterverbond te sluiten met onder andere antifascisten (Antifa).1 Na een publiek debat van enkele dagen besloten verschillende partijen zich terug te trekken uit het initiatief.
Het was echter de Partij voor de Dieren die dat besluit als eerste nam. De Amsterdamse lijsttrekker Johnas van Lammeren tweette dat de PvdD tegen racisme is, maar niet zal demonstreren tegen legitieme democratische partijen.2

Opvallend dat de Partij voor de Dieren bij dit kleine beetje tegenwind niet wist hoe snel ze de benen moest nemen. De dierenrechtenfilosofie beschouwt het opnemen van dieren binnen de cirkel van rechthebbenden vrijwel unaniem als een uitbreiding van een emanciperende beweging die begonnen is bij seksisme en racisme. Waarom is het in de dierenrechtenbeweging dan toch zo lastig om een ferm politiek standpunt in te nemen tegen racisme?
Anderhalf jaar geleden schreef ik een artikel over 'de antisemitische roots van het debat rond de rituele slacht'.3 Uit dat overzicht bleek dat dit debat altijd al nauw verbonden is geweest met extreem-rechtse politieke stromingen. In dit artikel zal ik kijken naar de hedendaagse banden tussen de dierenrechtenwereld en extreem-rechts.

(... Minstens even belangrijk maar voor de gemakkelijkheid even weggelaten ...)

2. Extreemrechtse politieke partijen
Centrum Partij

In extreem-rechtse politieke partijen zijn milieu en dierenrechten niet direct de belangrijkste thema's, zou je denken. Toch hebben veel extreem-rechtse partijen iemand in huis om de dieren/milieu-agenda op te zetten. Bij de Centrum Partij, die begin jaren tachtig opkwam, was dit Alfred Vierling.25 Vierling was actief geweest in Milieudefensie, was voorzitter van de Ekologische Beweging en werd later als partij-ideoloog van de Centrum Partij gezien.26 Vierling zou het later actief uitdragen, maar al voor zijn komst stond er een paragraaf in het verkiezingsprogramma over dier en milieu. Men stelt een 'Raad voor de Rechten van Al dat Leeft' voor. Er moesten onder andere maatregelen komen tegen 'de uitwassen in de bio-industrie, dierproeven, wrede slachtvormen en andere vormen van dierenmishandeling'.27

Na een conflict binnen de Centrumpartij richt Hans Janmaat eind 1984 de Centrumdemocraten op. Alfred Vierling is één van de mensen die hem volgt. De CD heeft een scherpe dierenwelzijnsparagraaf in haar verkiezingsprogramma. "De cultuur en ontwikkeling van de mens uit zich onder andere door de manier waarop de dieren in de samenleving worden behandeld." Dit eerste statement refereert duidelijk aan uitspraken van Gandhi, die ook door Partij voor de Dieren vaak wordt gebruikt. Het tweede punt is: "Een wettelijk verbod op onverdoofd ritueel slachten moet worden vastgelegd." Over bio-industrie klinkt het in punt 3 minder scherp: "De normen in de bio-industrie moeten ten voordele van de dieren worden verbeterd."28 De rituele slacht wordt met stevige woorden in de etalage gezet, terwijl fundamentele kritiek op de bio-industrie flauw en vrijblijvend klinkt.

De rituele slacht is het enige issue waar daadwerkelijk actie tegen wordt gevoerd. Alfred Vierling neemt hierin het voortouw, kort na zijn aantreden bij de Centrumpartij. Eind 1982 stuurt hij een brief naar de vaste kamercommissie voor Volksgezondheid. De brief is ondertekend door zestien organisaties. De meesten trekken zich al snel terug uit het initiatief, als ze er achter komen dat Vierling hun handtekeningen niet namens de Ekologische Beweging verzamelde, maar namens de Centrumpartij. Dit terwijl hij vanwege zijn betrokkenheid bij de CP al geroyeerd was als voorzitter van de Ekologische Beweging. Het Nieuw Israëlisch Weekblad reageert woedend en spreekt over 'de aloude kruistocht tegen het rituele slachten'.29

In de loop van 1983 trekt de Anne Frank-stichting aan de bel. De Centrumpartij blijkt in allerlei organisaties te infiltreren. Het gaat daarbij vaak om dierenbeschermingsorganisaties waar 'ritueel slachten' een gespreksonderwerp kan zijn. De voorzitter van het 'Europees comité voor de bescherming van zeehonden en andere pelsdieren' bleek lid van de Centrumpartij en haalde ook Alfred Vierling in de organisatie.30 Ook schreef Vierling leden van de Ekologische Beweging aan met propagandamateriaal van de CP.31
Andere organisaties, zoals de Anti Vivisectie Stichting waren eveneens doelwit. De campagne had duidelijk het doel om allerlei dierenwelzijnsorganisaties te infecteren met extreem-rechts gedachtegoed. De Waarheid wijdt er in april een artikel aan met als titel: "Vierling infiltreert 'namens de dieren'. Dierenbescherming makkelijke prooi voor Centrumpartij." Ze stellen dat de CP in dierenwelzijns- en milieuorganisaties mensen kunnen werven door middel van emotionele argumenten.32

Vlaams Blok/Belang
Het Vlaams Blok (tegenwoordig Vlaams Belang) voert van tijd tot tijd actie voor dierenrechten. In het beruchte 70-puntenplan dat het Vlaams Blok in de jaren negentig uitbracht was weinig aandacht voor dierenwelzijn. Het ging voornamelijk over het uitzetten van 'vreemdelingen', het exclusief maken van de nationaliteit voor Vlamingen en de strijd tegen de islam. Alleen tussen de punten die zich tegen de islam richten, punt 14 t/m 19, staat punt 18: 'de Rituele slachtingen verbieden'.33 Wie VlaamBlok/Belang door de jaren heen volgt ziet dan ook dat ze voor dierenwelzijn alleen de straat op komen voor een verbod op rituele slachtingen.

In het magazine van het Vlaams Belang stonden in mei 2017 twee artikelen over dierenwelzijn. Het eerste ging over de ophef over de beelden uit het slachthuis in Tielt en het andere over de nieuwe wettelijke voorschriften voor verdoving tijdens de rituele slacht. In het eerste artikel juicht Vlaams Belang toe dat er maatregelen genomen zijn tegen het slachthuis door minister Weyts. "Dieren onnodig laten lijden is barbaars. Aan de behandeling van dieren kan men het beschavingsniveau vaststellen."34

Het barbaarse zit hem dus niet zo zeer in het dieren laten lijden, als wel in het 'onnodig' laten lijden. Het wij-zijdenken van de partij laat er verder geen twijfel over bestaan wie dan precies dieren 'onnodig' laten lijden en derhalve een minder positief beschavingsniveau kennen.
In het volgende artikel, geschreven door dezelfde auteur, worden de nieuwe wettelijke regelingen van verdoving bij de rituele slacht besproken. Trots meldt de auteur dat zij de eersten waren die tegen de rituele slacht ageerden. Vervolgens benadrukt hij uitdrukkelijk het wij-zij-denken: "Voor het Vlaams Belang is echter duidelijk dat wie hier woont, zich moet schikken aan onze wetten."35 Uit deze houding en het feit dat de acties zich vrijwel uitsluitend rond de Islam situeren, blijkt dat het Vlaams Belang geen cent geeft voor dierenwelzijn. Het is een handig middel om de islam mee te stigmatiseren.

PVV
Dierenwelzijn is voor de PVV een speerpunt. Kamerlid Dion Graus houdt zich speciaal bezig met dit dossier. Maar zoals het een extreem-rechtse partij betaamt, is de dierenrechten-kritiek niet fundamenteel te noemen. Het gaat vooral over huisdieren-leed. Zo is het belangrijkste wapenfeit van Dion Graus de invoering van 'animal cops'. De PVV kon dit afdwingen via het gedoogakkoord met CDA en VVD in 2010.36
Hoewel de PVV het standpunt tegen ritueel slachten altijd heeft verdedigd en ook het wetsvoorstel van de PvdD heeft gesteund, raakte de partij intern in een spagaat. Ze willen met de meeste politieke standpunten vooral de moslimgemeenschap raken, maar met ritueel slachten raakt de partij ook de Joodse gemeenschap. De PVV heeft geen leden en moet het financieel hebben van geldschieters, die voor een belangrijk deel uit de Joodse gemeenschap in de VS komen. Toen die lucht kregen van het partijstandpunt tegen ritueel slachten reageerden ze woest, aldus het uit de school klappend kamerlid Wim Kortenoeven. Die claimt tevens dat Wilders fractieleden onder druk zette om voor het wetsvoorstel te stemmen. Hij was zelf de enige die dat niet deed, maar diverse fractieleden hadden er grote moeite mee.37

De Partij voor de Dieren is jaren bezig geweest met het verbod op onverdoofd ritueel slachten en was daarvoor mede afhankelijk van de PVV-steun. Voor Marianne Thieme, fractieleider van de Partij voor de Dieren is dit geen probleem: "De Partij voor de Dieren gelooft niet in een cordon sanitair voor partijen die niet passen in het beeld van de gevestigde politieke partijen. <...> Wij werken samen met elke politieke partij die bereid is dieren rechten te geven en mededogen, duurzaamheid, persoonlijke vrijheid en persoonlijke verantwoordelijkheid als uitgangspunt van beleid te kiezen."38
Dit bewust apolitieke standpunt betekent dus dat een gezamenlijke strijd voor dierenrechten belangrijker is dan afzien van samenwerking met een partij, die de mensenrechten met voeten treedt.

N-VA
De N-VA is voortgekomen uit de Volksunie, en is daarmee een partij met een brede ideologische oriëntatie. Na haar oprichting in 2000 gaat de partij snel de rechterkant op. Het programma is gematigd rechts met een Vlaams-nationalistische agenda. In 2007 doen ze nog mee aan de federale verkiezingen in een kartel met het CD&V. Na de breuk met het kartel begint de N-VA aan een sterke opmars. Inmiddels regeren ze mee in de Vlaamse en de Federale regering en zijn in Vlaanderen de grootste partij. Die groei komt deels tot stand door het leegsnoepen van het dalende Vlaams Belang. Er zijn in 2012 al 30 manditarissen van het Vlaams Belang overgestapt naar de N-VA.39 Sinds de vluchtelingencrisis voert de N-VA steeds vaker een politiek die dicht tegen het gedachtegoed van het Vlaams Belang aanligt. Omdat ze daarnaast ook een structurele aanval uitvoeren op gelijke kansencentrum UNIA en zo de verdediging van fundamentele mensenrechten uithollen, kunnen ze tegenwoordig als een extreem-rechtse politieke partij beschouwd worden. Het extreem-rechtse knokploegje Schild&Vrienden, waarin veel N-VA-jongeren actief zijn, bevestigen dat beeld alleen maar.

Het aan N-VA gelieerde Schild&Vrienden deelde deze week een filmpje waarin te zien is hoe ze een demonstratie tegen de strenge migratiepolitiek van de EU met veel agressie verstoorden. Bij het wegmarcheren slaakten ze de oude extreem-rechtse leuze: "linkse ratten, rol uw matten".

Meer nog dan het Vlaams Belang heeft de N-VA een dierenwelzijns-agenda. Belangrijkste speerpunten zijn de strijd tegen mishandeling van huisdieren en de onverdoofde rituele slacht. In de nieuwslijn 'Dierenwelzijn' op de officiële website staan op 13 februari 2018 enkel berichten over deze twee onderwerpen.40 Inmiddels wordt de portefeuille Dierenwelzijn in de Vlaamse regering beheert door N-VA-minister Ben Weyts. Hij komt van tijd tot tijd in het nieuws omdat hij streng optreedt tegen misstanden in slachthuizen. Als het om de bio-industrie gaat handelt Weyts vooral ad hoc, zoals toen er filmpjes uitlekten die actiegroep Animal Rights had gemaakt in een slachthuis in Tielt.41 De fundamentele aanpak van de industrie als zodanig is geen onderdeel van het beleid.

3. Dierenrechtenorganisaties
Gaia

Gaia is de dierenrechten-organisatie in België, die zich heeft weten op te werken tot de belangrijkste gesprekspartner van politiek en bedrijfsleven. Opmerkelijk is dat zij uitdrukkelijk de N-VA promoten als de 'meest diervriendelijke' politieke partij. In 2014 gaan ze daarin zelfs zo ver dat ze op straat en in hun magazine uitpakken met een stemadvies op Groen, SP-A en de N-VA. Tot grote ergernis van veel mensen in de dierenrechtenwereld neemt de N-VA in het promotiemateriaal de grootste en opvallendste plaats in.

"Een stem voor N-VA is een stem voor de dieren", staat op de folder die prominent het geel-zwart van de N-VA gebruikt. Op de Wereld Morgen verschijnt een kritisch artikel van een Gaia-lid die deze steun in het verkeerde keelgat schiet.42 "Kortom, 'voor de dieren zijn', meneer Vandenbosch, dat maakt deel uit van een levensstijl, die diepgeworteld is in maatschappelijke solidariteit en milieu- en klimaatgevoeligheid. Individualisme, sociale dumping, vijanddenken en ongebreideld neoliberalisme horen daar NIET bij.", schrijft ze.
Gaia-voorman Michel Vandenbosch reageert als door een wesp gestoken: "U kan denken wat u wil maar GAIA is met geen enkele partij getrouwd. We kregen ook andere verontwaardigde reacties binnen van mensen die het een schande vinden dat GAIA zich voor de kar laat spannen van en reclame maakt voor die smerige linkse ratten van die belastingpartijen, Groen en SP.A, om geen stemmen van moslims te verliezen, twee partijen, die niets ondernemen tegen de wrede praktijk van het onverdoofd slachten, volgens niet weinig dierenartsen een van de ergste vormen van dierenmishandeling, en dat zijn heus geen Vlaams Belangers."
Danny Flies van de Anti Dierproeven Coalitie schrijft: "Het stemadvies van Gaia riekt wel heel slecht. Voor de zoveelste keer laat Gaia zijn ware aard zien, en dat is het gezicht van een organisatie waar dierenrechten niet op de eerste plaats komen, maar waar er duidelijk andere belangen spelen." Vandenbosch reageert zo kwaad dat hij alleen nog de persoon Danny Flies voor ogen heeft. Die zou opportunistisch zijn en ter kwader trouw.

In zijn eerste reactie verraadt Vandenbosch wat het probleem is: "Wij dwingen niemand om voor deze of gene partij te stemmen. Ik weet dat de leden van GAIA tot alle gezindheden behoren."43
Zo worstelt Gaia waar veel andere dierenwelzijns-organisaties ongewild ook mee worstelen. De achterban is politiek gezien zeer breed georiënteerd. Wanneer je zo groot bent geworden als Gaia, en je wil dat blijven, dan moet je (extreem)rechtse leden niet tegen de haren instrijken.
In de verhouding tussen extreem-rechts en dierenrechten neemt Gaia dan ook een problematische positie in. Het pakket aan issues is een brede waaier die loopt van de bio-industrie naar circussen en foie gras. Het onverdoofd ritueel slachten neemt echter al jaren een belangrijke plaats in. En dus gebeurt het vaker dan je als respectabele organistie zou willen, dat een actie van Gaia in één adem genoemd wordt met die van Vlaams Belang. Als een school besluit halal-vlees aan te bieden en Vlaams Belang en Gaia hier beiden tegen protesteren, behandelt de Standaard dat in een bericht als één actie.44

Rond de eeuwwisseling ageerde Gaia vooral tegen het zogenaamde thuisslachten, omdat hier geen voorschriften voor dierenwelzijn gevolgd hoefden te worden.45 Langzaam maar zeker verschuift het zwaartepunt naar een algemeen verbod op onverdoofd ritueel slachten.46 De laatste vier, vijf jaar gebruikt men vaak campagnemateriaal met een 'huilend schaap', waarbij de traan van bloed is. De emotioneel geladen beelden met schapen, die duidelijk vooral op de moslimgemeenschap gericht zijn, verschilt nauwelijks nog van de beeldtaal die Vlaams Belang, de N-VA en Voorpost gebruiken.

Als Gaia op 28 september 2016 een grote demonstratie organiseert, is er ook een delegatie van het Vlaams Belang aanwezig. Dat is voor Vandenbosch geen probleem. "iedereen die ons anti-discriminatiecharter ondersteunt, en die geen opschriften draagt die beledigend zijn, of die een aanval zijn op welke bevolkingsgroep dan ook <...> die is welkom." Hoe gewillig de Gaia-aanhang zich laat meevoeren in een extreem-rechts discours blijkt uit de reacties van enkele Gaia-sympatisanten. "Iedereen die dit steunt is goed, of dat nu de SP-A is of het Vlaams Belang." "Ik denk dat ook het Vlaams Belang hart zal hebben voor de dieren."47

Natuurlijk wordt dit door het Vlaams Belang gretig uitmolken. Ze dragen hun eigen banner mee, waarop in grote letters Vlaams Belang te lezen is en Filip de Winter tweet triomfantelijk dat Vlaams Belang solidair is met GAIA-betoging tegen ritueel slachten.48 Het ergste is niet alleen de kritiekloze houding van Gaia tegenover de deelname van Vlaams Belang, maar ook dat het moment van de demonstratie, enkele dagen voorafgaande aan het offerfeest, meegaat in het extreem-rechtse narratief van de barbaarse moslim.

Partij voor de Dieren in Nederland
De Partij voor de Dieren werd in 2002 opgericht uit onvrede met het gebrek aan aandacht voor dierenwelzijn bij de andere partijen.49 In 2006 haalde de partij voor het eerst een zetel en was daarmee de eerste partij in de wereld die exclusief voor dierenrechten opkwam. Vanaf het begin sluit Marianne Thieme elke bijdrage in de Tweede Kamer af met de slotzin: "Voorts zijn wij van mening dat er een einde moet komen aan de bio-industrie." Toch is de partij niet strikt abolitionistisch. Veel inbrengen, moties en wetsvoorstellen gaan over lichte verbeteringen in de situatie van dieren, terwijl het instituut ongemoeid blijft. Wie door de successen op de PvdD-website loopt, ziet veel maatregelen over huisdieren, bont en andere punten die goed scoren bij een groot publiek. Naar stevige maatregelen tegen de bio-industrie moet je harder zoeken. Zo wordt bijvoorbeeld niet ingezet op een verbod of beperking van lange veetransporten, maar dringt de partij aan op een GPS-systeem, zodat veevervoerders zich aan de regels houden. Niet een verbod op handel in gevogelte, maar een verbod op het levend ophangen van gevogelte aan de slachtlijn.50 Dit is ongetwijfeld de harde realiteit van een partij die veel meer zou willen bewerkstelligen. Om bestaansrecht te houden moet je af en toe scoren en dat lijkt op dit punt alleen mogelijk door kruimels te rapen.

Niet verbazend is dan ook de enorme hoeveelheid energie, die de partij steekt in de strijd tegen het onverdoofd ritueel slachten. In 2009 dient de partij een motie in om het vlees van onverdoofd ritueel geslachte dieren te etiketteren. Vanaf 2008 werkt men dan al aan een initiatief-wetsvoorstel om het bedwelmen bij rituele slacht verplicht te stellen. Ze doen dit omdat verdoofd slachten in de regel verboden is, maar een uitzondering geldt voor de rituele slacht op grond van de vrijheid van godsdienst. De behandeling vindt in 2011 plaats en wordt door de tweede kamer aangenomen met een meerderheid die bestaat uit PvdD, VVD, Groen Links, SP, D'66, PvdA en de PVV.51

De Eerste kamer zal het voorstel echter een jaar later verwerpen. De PvdA, VVD, D'66 en een aantal leden van Groen Links stemmen tegen het voorstel dat leek af te stevenen op een ruime meerderheid. Staatssecretaris Henk Bleker had inmiddels een conventant gesloten met Joodse en Islamitische organisaties waarin onder andere werd bepaald dat de staat van bewustzijn van het dier niet langer dan 40 seconden na de slachthandeling mocht duren. Voor een aantal partijen waren die afspraken voldoende en stemden tegen een verbod.52

Partij voor de Dieren in België
In België zijn al meerdere pogingen ondernomen om tot een Partij voor de Dieren te komen. Niet iedereen lijkt gelukkig met de manier waarop Groen! dieren-issues aanpakt. In het debat rond het onverdoofd ritueel slachten besloot Hermes Sanctorum, een belangrijke stem als het gaat om dieren-issues, de Groen-fractie zelfs te verlaten. "Ik wil voluit voor een totaalverbod op onverdoofd slachten blijven gaan, zonder de handrem op." Dat was een enigszins bizarre stap, aangezien Groen! het verbod altijd gesteund had en uiteindelijk ook definitief steun gaf aan de wetswijziging.53

Niet dat je Sanctorum kunt verwijten dat hij onverdoofd ritueel slachten als enig dierenwelzijns-issue aankaart, maar dat hij uitgerekend dat punt kiest om te breken met Groen, is wel opmerkelijk. Aangezien Santorum over andere politieke standpunten nauwelijks iets laat zien in het publieke debat, is de principiële houding inzake dit ene punt, dat door extreem-rechts altijd als hefboom wordt gebruikt tussen dierenrechten en de aanval op de islam, toch enigszins verdacht.
Zijn vader, Johan Santorum, is wat dat betreft veel duidelijker. In een reactie op het vertrek bij Groen van zijn zoon, hekelt hij de vertragingstactieken die in dit dossier worden gebruikt. "Al deze manoeuvres hadden slechts tot doel om de vis (of in dit geval: het schaap) te verdrinken om zo de moslimgemeenschap (en bij de N-VA beslist ook de Joodse gemeenschap) niet te bruuskeren. De Groenen hebben de kool en de geit willen sparen, maar capituleren uiteindelijk voor het moslimelectoraat." Nu is Johan Sanctorum actief geweest in het Vlaams Belang en hoeft zijn extreem-rechtse visie op deze zaak ook niet verbloemd te brengen. Hij verwijt Groen dat ze een bocht hebben gemaakt en wil voorzitster Meyrem Almaci dat niet aanrekenen, maar wijst ondertussen wel op haar Turkse afkomst en dat ze een moslima is.54

In de eerste pogingen om een Belgische Partij voor de Dieren van de grond te krijgen is de link met rechts zichtbaar. In september 2017 bijvoorbeeld werd een nieuwe Partij voor de Dieren opgericht, met de bedoeling om lokaal aan verkiezingen in Sint Truiden mee te doen. Oprichter was David Vanroelen, die eerder op de lijst stond voor Vlaams Belang in Tienen.55 Hoewel hij zich daar nu van distantieert lijkt zijn partij vooral gericht te zijn op huisdieren-thema's te draaien en niet zozeer rond fundamentele dierenrechten.
Een eerdere poging was een Partij voor de Dieren rond Jan Van Puyvelde die vanaf 2004 enkele keren aan verkiezingen meedeed. Dat was niet erg succesvol en dus probeerde men het nog eens in een kartel met het populistisch-rechtse Lijst DeDecker.56 De partij is als een nachtkaars uitgegaan. Op de website, die nog wel bestaat, is te zien dat ook zij niet hard inzetten op aanpak van de bio-industrie, maar een sterke nadruk leggen op lichte welzijnsverbeteringen, huisdieren-issues en uiteraard het onverdoofd ritueel slachten.57

Vorige week werd een nieuwe dieren-partij gelanceerd met de naam DierAnimal. Deze partij lijkt op het eerste gezicht een andere inzet te hebben. Een paar weken werd de komst aangekondigd door mensen uit grassroots-organisaties zoals Bite Back en Animal Rights. In de presentatie legt de partij de nadruk op het implementeren van dierenrechten.58 De tijd zal leren of zij inderdaad een meer fundamentele kritiek op de institutionele exploitatie van dieren gaan uitdragen.

4. Filosofisch dierenrechtendebat
In de literatuur staan dierenrechten doorgaans voor een uitbreiding van de cirkel van rechthebbenden, die zich in de UVRM slechts richt op mensen. Toch zijn er dierenrechten-filosofen waarbij de invulling van die mensenrechten niet zonder problemen is. Bij de Nederlandse filosoof Floris van den Berg zijn thema's als dierenrechten en feminisme steeds onlosmakelijk verbonden met een scherpe vorm van islam-alarmisme.59 Van den Berg voert al een tijdje een kruistocht tegen religie en schreef in 2009 het essay Hoe komen we van religie af?.60 Van den Berg is gepromoveerd bij Paul Cliteur en zit de laatste jaren, net als Cliteur zelf, in een proces van radicalisering. In zijn essay formuleerde hij zijn kritiek nog op religie als algemeen verschijnsel. In recentere jaren schuift hij echter steeds verder op richting een islamofoob discours.

In zijn boek over dierenrechten De vrolijke veganist 61 gaat hij nog niet zo uitgebreid in op de islam. Behalve dan in een hoofdstuk "De prioriteit van morele toetsing: over rituele slacht, jongensbesnijdenis en intensieve veeteelt." 62 Hierin richt hij zijn pijlen op wat hij 'privileges van religie' noemt en ziet de afschaffing van die 'privileges' als een mogelijk begin van een domino-effect om alle religieuze privileges af te schaffen. Hij bespreekt vervolgens niet alleen de rituele slacht, maar curieus genoeg ook jongensbesnijdenis. Van den Berg concludeert dat het juridisch systeem geseculariseerd moet worden om te voorkomen dat religie 'een schuilplek biedt aan intolerante en schadelijke praktijken'. Hiertoe moet vrijheid van religie worden afgeschaft om uiteindelijk ook andere 'privileges', zoals de vrijheid van onderwijs te schrappen.63 Bij Van den Berg heeft de aanval op ritueel slachten niet als doel het dichterbij brengen van dierenrechten, maar het afbreken van de vrijheid van godsdienst.

Van den Berg schrijft verder wel dat hij een debat over ritueel slachten als een begin ziet van het doorlichten van de veehouderij als geheel,64 maar mijn essay laat juist zien hoe dit debat meestal drijft op het afschuiven van de eigen rol in de exploitatie van dieren in de veehouderij, doordat er een wij-zij denken wordt geïntroduceerd. Wij, rationele westerlingen zijn goed voor dieren, want we verdoven; Zij, barbaarse moslims, kwellen de dieren opzettelijk.

In de vrolijke feminist neemt de islam-kritiek een prominentere rol in.65 Het boek zou over feminisme moeten gaan, maar de bespreking van de 'islamistische vrouwenhaat' krijgt er buitenproportionele aandacht. Er zijn diverse feministen die zich daarom van van den Berg distantiëren. Op de tijdlijn van Stijn Bruers, die een recensie heeft geschreven, wordt een artikel aangehaald dat Mieke Purnelle schreef voor MO.66 "Onze rok is te kort om fatsoenlijk te zijn, te lang om verlicht en bevrijd te zijn.", schrijft die en hekelt de mannen die menen voor vrouwen te spreken. Het verwijt aan Van den Berg is dat hij feminisme als excuustruus misbruikt om zijn agenda van islamkritiek te kunnen voeren.67

Hoewel de bespreking van de islam in de loop van het oeuvre van Vanden Berg een steeds belangrijkere plek inneemt, blijft het meestal gekaderd in een breder verhaal over feminisme, religie of veganisme. In een bijdrage aan het boek Waarom haten ze ons eigenlijk? loopt van den Berg leeg.68 De vraag die de rode draad van het boek vormt buigt Van den Berg om tot: 'waarom haat ik hen?'. Hij wijst erop dat hij onnodige wreedheid en onderdrukking door moslimterroristen haat. "En ja, ik haat de islam. En nee, ik haat niet alle moslims.", waarmee hij een onderscheid tussen de islam als idee en de islam als gemeenschapsvormer lijkt te maken. Hij vervolgt echter meteen met: "Iedereen heeft recht op zijn of haar achterlijkheid." In de loop van het artikel verdampt het onderscheid dan ook als sneeuw onder de zon. "De meeste moslims zijn gelukkig geen terrorist. Maar veel moslims zijn het wel eens met (een deel van) de argumenten van de terroristen en ze blijven zich identificeren als moslim en met de islamitische normen en waarden."69 Waarmee ineens toch alle moslims in één bak met de terroristen worden gegooid. Volgens Van den Berg is het islamitisch terrorisme dan ook 'de zichtbare top van de drijvende ijsberg van de haat'.70

De disproportionele aandacht voor de islam moet gezien worden in het licht van deze ontboezemingen. Hetzelfde geldt voor sommige van zijn uitspraken op social media. Zoals afgelopen zomer toen van de Berg op zijn FB-tijdlijn reageerde op een Iraanse tv-presentatrice die altijd het dragen van een hoofddoek propageert, maar op vakantie in besloten kring zonder hoofddoek gefotografeerd was. Nadat mainstream-media en rechtse haatblogs hier grote ophef over maakten, riep van den Berg uit: "Fucking moslim bitch!" Deze opmerking die niet alleen islamofobe, maar ook misogyne trekjes heeft, ging al snel rond op Facebook. Er ontstond in sommige tijdlijnen zelfs spontaan een wedstrijdje wie het eerst van zijn 'gezamenlijke vrienden' met Floris afkwam door hem te ontvrienden. Zelf trok hij zich alleen de kritiek op het misogyne element aan door te stellen dat hij het woord 'bitch' niet had moeten gebruiken. Hij was vooral boos toen enkele dagen later bleek dat Facebook na klachten zijn bericht had verwijderd.

5. Extreem-rechtse dierenliefde
Het is opvallend hoe vaak er tegenwoordig vanuit extreem-rechtse hoek actie wordt gevoerd tegen misbruik van dieren. Op straat, maar zeker ook op social media. Vroeger waren het een paar marginale clubjes. In Nederland was dat bijvoorbeeld de actiegroep Met de Dieren tegen de Beesten, waarvan neo-nazi Tim Mudde de drijvende kracht was.71 De groep, die nauw verwant was aan Voorpost, voerde vooral actie tegen circussen en was actief in de jaren rond 2008-2009. Daarvoor voerde Tim Mudde ook vanuit Voorpost al dierenrechtenacties, die zich vooral richtten op de rituele slacht.72
Mudde was een actief poster op Stormfront (dat al een tijdje offline is) en hier kondigde hij acties aan en besprak de beweegredenen. Veel steun oogstte hij meestal niet. Behalve dan als de groep slaags raakte met met een groep antifascisten van AFA en Respect voor Dieren, zoals dat enkele keren gebeurde in Katwijk en Zaandam in 2009.73

Tegenwoordig gebruikt bijna elke extreem-rechtse groep dierenwelzijn in haar acties. Binnen groepen als Voorpost, Pegida en ook Vlaams Belang bestaat zelden een breed programma op dat gebied. Het spitst zich altijd toe op acties tegen ritueel slachten en past daarmee in een breder islamofoob-racistisch discours. In het 70-punten-plan van Vlaams Blok was dit al zo, zoals we gezien hebben. Maar ook bij de erfgenamen Vlaams Belang is dit het geval. Als ze de straat opgaan om tegen ritueel slachten te demonstreren, dragen ze daarbij ook borden tegen moskeeën mee. En leuzen als "Red de dieren van de beesten" af te wisselen met "Stop Islamisering".75 Op de site van Vlaams Belang Antwerpen schrijft men in onversneden racistisch jargon: "Met het Vlaams Belang tegen het ritueel onverdoofd slachten. Met beschaafde mensen tegen geïmporteerde Barbaarse gebruiken."76

Helemaal schaamteloos is de 'haramreceptie' die de partij onder leiding van Filip de Winter in 2010 hield. Hier werd alcoholische drank, varkenskop en pens geserveerd. De toespraak die De Winter er hield klonk als een echo van de nazi-propaganda waarin ritueel slachten gebruikt werd als onderdeel van het vijandsbeeld van 'de barbaarse Jood'. "Laat u zolang Antwerpen geen moslim-kalifaat is de jenever en varkenshapjes smaken." Hij weerspreekt dat dit bedoeld is als provocatie. De echte provocatie is "de barbaarse slachting van weerloze dieren." Niemand van de aanwezigen vraagt zich af waarom de varkens voor de hapjes niet weerloos waren. Dan onderstreept de Winter het motief van zijn dierenliefde: "In ons land moeten onze wetten nageleefd worden."77

Andere extreem-rechtse groepen voeren ook actie tegen ritueel slachten, meestal rond de tijd van het offerfeest. Voorpost bijvoorbeeld bekommert zich erg om dierenwelzijn als het ritueel slachten in het geding is. In demonstraties wordt steevast de link met islamisering gemaakt. Leuzen als 'Geen halal in onze stad' worden moeiteloos afgewisseld met 'Wij zijn het moe, grenzen toe' en oproepen tot een boycot van halal.78
Pegida is een recent opgekomen beweging die zich expliciet tegen 'de islamisering van Europa' keert. Ook zij hebben zich het vijandsbeeld van 'de barbaarse moslim' uit het extreem-rechtse discours snel eigen gemaakt. In een plaatje dat op social media veel gedeeld werd het afgelopen jaar, maken ze de vergelijking met IS. "Islamitische staat in Syrië snijdt bij mensen levend de keel door, in Nederland doen moslim slachters hetzelfde bij dieren."

Ex-Pegidalid Hugo Kuijper is bekend omdat hij met zijn Zwarte Pieten Actiegroep, personen en instellingen op provocerende of intimiderende wijze opzocht. Zo vielen ze een school in Utrecht binnen waar Sinterklaas zonder Zwarte Piet werd gevierd en slaakten daar onder andere racistische leuzen.79 Ook bezochten ze Sylvana Simons thuis en verspreidden haar adres.80 Met zijn nieuwe actiegroep Rechts in Verzet voerde hij in augustus nog actie bij een slachthuis in Zaandam. De leuzen richtten zich expliciet op de islam. "De Islam is barbaars!" en "Stop de schapen-holocaust".81

De vergelijking van bio-industrie met de holocaust is binnen de dierenrechtenwereld niet uitzonderlijk, maar om die term exclusief toe te schrijven aan de moslim-gemeenschap geeft het racistische discours van extreemrechtse groeperingen zoals Rechts in Verzet aan. Overigens lijkt Kuijper een obsessie met onthoofden te hebben, hij gebruikt dat beeld regelmatig tijdens demonstraties. Onlangs nog toen Rechts in Verzet een bebloede, onthoofde pop aan het hek hing in Amsterdam op de plek waar een nieuwe moskee moet komen.

Vijandsbeeld: de wrede moslim
Extreem-rechts gebruikt het stereotype beeld, van de wrede moslim die dieren kwelt, als onderdeel van een islamofoob racistisch wereldbeeld. Een aantal dingen vallen daarbij op. In de gebruikte beelden wordt steeds verwezen naar halal en zelden/nooit naar kosjer. De acties vinden steeds rond het islamitische offerfeest plaats. Verder ontbreekt elke vorm van zelfkritiek, aangezien de algemene misstanden in de bio-industrie bekend zijn en hier nooit tegen geageerd wordt. De hypocrisie wordt zelden op zo'n gênante manier duidelijk als in de haram-receptie van Vlaams Belang, waar vette stukken varkensvlees werden verorberd.

Effectief is het vijandsbeeld wel. Zelfs gerespecteerde dierenrechten-organisaties maken er gebruik van. Maar dan is het vaak verdekt, zoals in een filmpje van Animals Today.82 Animals Today is een dierenrechten-nieuwsblog van Karen Soeters, directrice van het wetenschappelijk bureau van de Partij voor de Dieren. Het filmpje over onverdoofd ritueel slachten bevestigt zonder het expliciet te benoemen het stereotype.

Gaia onderzocht al verschillende malen hoeveel mensen voor een verbod op onverdoofd ritueel slachten zijn. In 2010 is reeds 72 van de ondervraagden voor zo'n verbod.83 In 2016 meldt Gaia dat dit al 85 is.84
Zo'n hoog percentage is opmerkelijk in een land waar slechts 16 flexetariër is (en drie keer per week vegetarisch eet) en minder dan 5 echt vegetariër is.85 Uitgaande van de goede wil van de flexetariërs is dus bijna 70 alleen dierenvriend als het over het gedrag van gemeenschappen gaat waar ze zelf geen deel van uitmaken.

Gaia liet in 2016 ook onderzoeken hoe er binnen de verschillende partijen over gedacht werd. De hoogste percentages werden gevonden in partijen aan de rechterkant van het spectrum. 92 binnen de N-VA en 94 binnen het Vlaams Belang. In onderstaande grafiek heb ik de partijen gerangschikt van kosmopolitisch naar nationalistisch. Hoewel een wetenschappelijk verantwoorde conclusie hier misschien lastig is, is het toch opmerkelijk dat het percentage voorstanders bij de xenofobe partijen zo groot is.

Op rechtse haatblogs worden dieren regelmatig ingezet als middel om het vijandsbeeld van de moslim te versterken. Ejbron is zo'n haatblog die voor een groot deel gevuld wordt met islamofoob racisme. In een blogbericht maakte de auteur zich zorgen over de behandeling van honden in Pakistan. Het filmpje dat daarbij gedeeld werd laat zien hoe honden, die van overheidswege vergiftigd werden, met een shovel worden samengeschoven.86 'Mistreatment of dogs by muslims (masskillings)' is het opschrift in het filmpje. Het is een typisch geval van nep-nieuws, want het bericht was al ruim een jaar oud.87 Bovendien was de enige reden dat dit het internationale nieuws haalde, een Pakistaanse dierenrechten-organisatie die de praktijken aankaartte. Het was dus niet onomstreden en de kritiek kwam in eerste instantie van moslims. Maar het bericht werd veelvuldig op internet zonder enige context gedeeld.

Ook Fenixx heeft regelmatig dierenberichten. In dit bericht delen ze foto's waarop een geslacht dier te zien is dat op een balkon ergens in Duitsland hangt. Praktisch gezien gebeurt hier niet veel anders dan in menig slagerij of slachthuis, maar het gaat om moslims die een dier hebben geslacht voor het offerfeest. In het artikel legt de schrijver uit: "...ik zou bijna zeggen dat ze wat mij betreft preventief geruimd mogen worden, <...> we doen dat toch ook bij dieren waar we last van denken te gaan krijgen, dus waarom niet bij iets dat zich mens noemt en minder dan een dier is?" 88

Blogs als Fenixx en Ejbron zijn er op uit om te schokken. De meer zoetige berichten worden ook veelvuldig verspreid en daar zie je ook het succes van extreem-rechtse partijen om een breed publiek te binden. Een bericht dat Geert Wilders en later Thierry Baudet deelde en vervolgens overal rondging op social media was een bericht over een lammetje dat gestolen was in een kinderboerderij en die gestolen bleek door een 25-jarige bewoner van een azielzoekerscentrum.89 Hier wordt de islam, en meer specifiek het offerfeest, gekoppeld aan alles dat de virulente islamofobie zo mainstream maakt: azielzoekers, criminaliteit en 'on-Nederlandse' wreedheid.

6. Omgaan met extreem-rechts
Extreem-rechtse dierenvrienden sluipen binnen
De dierenrechtenbeweging nestelt zich meestal in de linkse actiewereld. Dat wil niet automatisch zeggen dat zij hun dierenethiek koppelen aan een breder links wereldbeeld. Het is zelfs opvallend dat veel dierenrechtenactivisten behoorlijk apolitiek zijn en weinig interesse tonen voor andere sociale thema's. Dit maakt de dierenrechtenwereld kwetsbaar voor extreem-rechtse infiltratie.
Vanuit extreem-rechtse hoek druppelen dan ook af en toe dubieuze figuren de dierenrechtenwereld binnen. Op Indymedia wordt bijvoorbeeld gewaarschuwd voor Pegida-aanhangers die zich willen aansluiten bij dierenrechtengroepen.90 Ook neo-nazi Tim Mudde, die een tijdje actief was met zijn eigen actiegroep Met de Dieren Tegen de Beesten, duikt in andere actiegroepen op, zoals bijvoorbeeld bij Stop Dierenleed Nederland.91

Hoewel Stop Dierenleed Nederland inmiddels is opgedoekt wordt hun facebook-account nog steeds beheerd, vooral om dierennieuws te delen. Een aantal weken geleden was er een interessante discussie. In een bericht schrijft SDN: "Brigitte Bardot, Frans icoon uit de modewereld, schenkt 350.000 euro aan een olifantenrusthuis in Frankrijk."92 Iemand merkt op: "Beetje jammer dat ze in het ultra rechtse kamp zit !!! Een ultra rascist !!! Walgelijk ...". Ze refereert hier aan het feit dat Bardot verschillende malen is veroordeeld voor racistische uitspraken en ook banden heeft met het Front National.93 Ze vindt hierin geen steun. De meesten noemen het 'dom commentaar' of 'zielig'. Iemand vindt het 'gemeen', want 'het gaat over dieren'. Een ander zegt: "wees blij dat er iemand zich bekommert over deze prachtige dieren die eindelijk vrij kunnen leven!". Bardot krijgt verder lovende woorden, 'topwijf', 'een echte dierenactiviste' Dat de uitsluitingsretoriek van Bardot...

Klik hier voor het volledige artikel.
Terug